HẠNH PHÚC CÓ LUÔN LUÔN TỐT?

Trong những năm trở lại đây, rất nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy những cảm xúc tích cực như niềm hạnh phúc có ảnh hưởng tốt thế nào tới cuộc sống của chúng ta. Hẳn bạn đều biết những cảm xúc đó thúc đẩy chúng ta theo đuổi những mục tiêu quan trọng, vượt qua trở ngại, bảo vệ chúng ta khỏi những tác động của stress, kết nối chúng ta gần hơn với người khác và thậm chí ngăn chặn những nỗi đau về tinh thần và thể xác.

Rõ ràng mọi người đều theo đuổi hạnh phúc. Nhưng có phải lúc nào hạnh phúc cũng là tốt? Có khi nào cảm giác quá tốt đẹp lại trở nên tồi tệ? Các nhà khoa học bắt đầu nghiên cứu nghiêm túc về câu hỏi này với lí do: Bằng cách nhận thức được những cạm bẫy tiềm ẩn của hạnh phúc, chúng ta có thể cho phép bản thân hiểu rõ hơn về nó và chúng ta học được cách sống một cuộc đời lành mạnh và cân bằng hơn. Điều này càng khiến hạnh phúc trở thành một chủ đề mang tính đương đại. 

Theo một số nghiên cứu, có 4 lí do khiến cảm giác hạnh phúc không thực sự tốt cho chúng ta.

1. Quá hạnh phúc có thể khiến bạn giảm bớt sự sáng tạo - và bớt an toàn.

Hạnh phúc cũng phải trả một cái giá nhất định.

Ví dụ, chúng ta thường nghe nói rằng hạnh phúc có thể mở mang trí óc, kích thích suy nghĩ sáng tạo và giúp chúng ta giải quyết các vấn đề hay các câu hỏi phức tạp. Điều này đúng khi chúng ta trải nghiệm hạnh phúc ở mức độ vừa phải. Tuy nhiên, theo những phân tích của Mark Alan Davis vào năm 2008 về mối quan hệ giữa tâm trạng và sự sáng tạo, khi con người trải nghiệm hạnh phúc quá lớn, quá choáng ngợp, họ không còn động lực để sáng tạo nữa. Và trong một số trường hợp, giống như mania (một chứng rối loạn tâm lý do quá vui sướng, kích động và ám ảnh), người ta dễ mất khả năng khải thác và phân phối các nguồn lực sáng tạo nội tại. Thêm vào đó, nhà tâm lý Barbara Fredrickson còn cho rằng những cảm xúc tích cực thái quá - hay quá ít cảm xúc tiêu cực - có thể khiến người ta thiếu linh hoạt khi đối mặt với thách thức mới.

Hạnh phúc quá lớn đôi khi không chỉ triệt tiêu những lợi ích nó mang lại mà còn dẫn đến những tác động xấu về tâm lý. Tại sao ư? Câu trả lời nằm ở mục đích và chức năng của hạnh phúc. Khi chúng ta trải nghiệm cảm giác hạnh phúc, sự chú ý của chúng ta hướng về những điều thú vị và tích cực trong cuộc sống giúp ta duy trì cảm giác hài lòng. Khi cảm thấy hạnh phúc, chúng ta có xu hướng ít cảm thấy bị kìm hãm và muốn khám phá nhiều hơn những khả năng mới cũng như mạo hiểm hơn.

Thử đẩy chức năng này của niềm hạnh phúc lên mức cực độ. Tưởng tượng một người có xu hướng chỉ chú ý tới những điều tích cực và luôn luôn mạo hiểm ở mức độ cao. Họ thường bỏ sót hoặc bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo từ môi trường xung quanh, hoặc thích đột phá, thực hiện những bước đi đầy rủi ro bất chấp những tín hiệu bên ngoài cho thấy điều ngược lại là đúng.

Những người thuộc dạng "hạnh phúc thái quá" này luôn đi liền với những hành vi nguy hiểm và có xu hướng coi thường những mối đe dọa, trong đó có thói quen dùng rượu quá đà, ăn quá mức, tình dục bừa bãi và sử dụng ma túy. Trong nghiên cứu vào năm 1993, nhà tâm lý Howard S. Friedman và các đồng nghiệp chỉ ra những đứa trẻ trong độ tuổi đi học bị cha mẹ và thầy cô liệt vào danh sách "tăng động" thường gặp rủi ro về đạo đức lớn hơn khi chúng trưởng thành, nguyên do có lẽ bởi chúng thường thực hiện những hành vi rủi ro hơn.

Tất cả những kết quả trên đều đưa đến một kết luận: Hạnh phúc chỉ là tốt nhất khi ở mức độ vừa phải - không quá ít, nhưng cũng không quá nhiều.

2. Không phải ai cũng phù hợp với hạnh phúc.

Cảm xúc giúp chúng ta thích nghi với hoàn cảnh mới, những thử thách và cơ hội mới. Sự tức giận thôi thúc chúng ta vượt qua chướng ngại; nỗi sợ cảnh báo chúng ta về những mối đe dọa và giúp ta đưa ra quyết định phù hợp "chiến đấu hay bỏ chạy"; nỗi buồn là tín hiệu của mất mát. Những cảm xúc đó giúp ta thỏa mãn những nhu cầu đặc biệt trong từng hoàn cảnh cụ thể.

Điều tương tự diễn ra với hạnh phúc. Nó giúp ta theo đuổi và duy trì các mục tiêu quan trọng, khuyến khích ta hợp tác với người khác. Thế nhưng cũng như việc không phải lúc nào chúng ta muốn cảm thấy tức giận hay buồn bã, chúng ta cũng không muốn hạnh phúc trong mọi hoàn cảnh.

Như nhà tâm lý học Charles Carver đã nói, cảm xúc tích cực cũng giống như hạnh phúc báo hiệu cho ta rằng những mục tiêu của ta sắp được hoàn thành, cho phép ta đi chậm lại, từng bước một và thoải mái về tư tưởng. Đó là lí do tại sao hạnh phúc có thể làm ta bị thương trong những trận tranh đấu. Nghiên cứu của Maya Tamir cho thấy người có tâm trạng tốt thường thể hiện trong các cuộc thi trên máy tính kém hơn người có tâm trạng tức giận.

Chúng ta cũng thấy rằng những cá nhân cảm thấy hạnh phúc trong các hoàn cảnh không phù hợp - ví dụ như khi đang xem một bộ phim về đứa trẻ đang khóc hoặc cảnh chết chóc - có nguy cơ mắc chứng rối loạn mania lớn hơn.

Hạnh phúc cần thời gian và địa điểm phù hợp - không phải mọi lúc mọi nơi.

3. Không phải mọi loại hạnh phúc đều tốt.

Hạnh phúc là loại trạng thái đơn nhất, nhưng nó lại liên quan đến hàng loạt các cảm xúc khác nhau: Một số khiến chúng ta nhiều năng lượng hơn, một số kìm ta chậm lại; một số khiến ta gần hơn với người khác, một số khiến ta hào phóng hơn.

Nhưng có phải mọi loại hạnh phúc đều có lợi? Dường như không phải vậy. Thực tế, một số nghiên cứu về các dạng khác nhau của cảm xúc cho thấy một số cách trạng thái là nguyên nhân của rối loạn chức năng.

Một ví dụ về lòng tự hào, một cảm giác hài lòng có liên quan đến thành tựu và định vị xã hội. Nó thường được coi là cảm xúc tích cực giúp ta tập trung hơn vào bản thân. Lòng tự hào có thể tốt trong một số trường hợp và biểu hiện như việc đoạt được một giải thưởng khó khăn hoặc được thăng chức.

Tuy nhiên, khi chúng ta cảm thấy quá tự hào hoặc được tâng bốc, nó có thể mang lại những hậu quả xã hội tiêu cực như là tính hung hăng với người khác, hành vi phi xã hội, thậm chí có nguy cơ cao hơn với rối loạn xúc cảm như chứng mania chẳng hạn.  Hơn nữa, cảm xúc tích cực quá mức với bản thân có thể hạn chế khả năng đồng cảm của chúng ta hoặc phớt lờ khó khăn của người khác.

Như vậy: một số loại hạnh phúc có thể hạn chế chúng ta kết nối với mọi người xung quanh.

4. Theo đuổi hạnh phúc có thể khiến ta không hạnh phúc.

Không bất ngờ, rất nhiều người muốn trở nên hạnh phúc. Chúng ta dường như làm mọi giá để theo đuổi hạnh phúc, điều này đặc biệt đúng với người Mỹ - thể hiện sâu sắc trong tuyên ngôn độc lập của họ.

Theo đuổi hạnh phúc có phải điều đúng đắn? Nghiên cứu đột phá của Iris Mauss gần đây đã ủng hộ cho quan điểm theo đuổi hạnh phúc dường như hại nhiều hơn lợi. Thực tế, trông một số thời điểm, con người càng theo đuổi hạnh phúc thì càng khó nắm được hạnh phúc. Mauss cho rằng con người càng theo đuổi hạnh phúc thì càng khó đưa ra được tiêu chuẩn cao cho hạnh phúc - thay vào đó họ cảm thấy thất vọng khi những tiêu chuẩn đặt ra không được thỏa mãn. Điều này đặc biệt đúng khi họ ở trong hoàn cảnh tích cực, như khi nghe một bản upbeat hoặc xem một bộ phim vui vẻ. Như thể là người ta càng vất vả để có được hạnh phúc thì càng khó cảm thấy hạnh phúc thực sự.

Việc theo đuổi hạnh phúc cũng có liên quan tới những vấn đề nghiêm trọng về tinh thần như chứng trầm cảm hoặc rối loạn lưỡng cực. Có thể nói hạnh phúc thực sự khiến chúng ta phát điên.

Làm thế nào để tìm thấy hạnh phúc lành mạnh?

Vậy thì chính xác làm cách nào chúng ta có thể duy trì niềm hạnh phúc lành mạnh? Đó là câu hỏi đáng giá cả triệu đô la.

Đầu tiên, trải nghiệm hạnh phúc ở một mức độ vừa phải là điều rất quan trọng. Cảm nhận quá ít hay quá nhiều hạnh phúc đều là vấn đề rắc rối. Thứ hai, hạnh phúc có thời điểm và địa điểm phù hợp, và bạn cần ý thức được hoàn cảnh và trạng thái cảm nhận hạnh phúc. Thứ ba, cân bằng cảm xúc cực kỳ quan trọng. Bạn không thể cảm nhận hạnh phúc mà không trải qua những cảm xúc tiêu cực như sự buồn rầu, tức giận hay cảm giác tội lỗi trước đó. Tất cả chúng đều là một phần không thể thiếu của sự cân bằng cảm xúc, giúp chúng ta duy trì một cái nhìn có căn cứ. Hãy nhớ cân bằng cảm xúc là chìa khóa.

Cuối cùng, hãy theo đuổi và cảm nhận hạnh phúc vì những lí do hợp lý. Quá tập trung vào theo đuổi hạnh phúc thì cuối cùng nó sẽ trở thành thất bại của bản thân bạn. Thay vì cố gắng tìm kiếm hạnh phúc một cách điên cuồng, chúng ta nên học cách xây dựng sự hài lòng về cảm xúc hiện tại, bất kể nó là gì. Hạnh phúc đích thực đến từ việc nuôi dưỡng lòng tốt với người khác, và với bản thân bạn.

Theo Greatgood.